Een gids van Olle Persson, gedeeld door Långholmen Kajak – het Zweedse deel van Northkayak.

Navigeren betekent op een gecontroleerde manier je weg vinden op het water – weten waar je bent en waar je naartoe gaat. In bekend water is dat zelden een probleem, maar zodra je nieuwe gebieden opzoekt, wordt navigatie een belangrijke vaardigheid. Je hebt een kaart nodig en het liefst ook een kompas. Een gps of je telefoon kan helpen, maar is gevoelig voor water en afhankelijk van batterijen, dus de meeste ervaren peddelaars zien dat als aanvulling. Een kaart en kompas werken altijd.

Waarom kaart en kompas belangrijk zijn

Bij goed weer is het vaak genoeg om je tocht op de kaart te volgen, zodat je altijd weet waar je bent. Maar als je een grote baai oversteekt of vanaf open zee een archipel nadert, zie je voor je vaak alleen een eentonige strook land. Wat er vanuit het vogelperspectief van de kaart eenvoudig uitziet, is op waterhoogte veel lastiger – losse eilanden, smalle zeestraten en baaien zijn bijna niet te onderscheiden. Met kaart en kompas houd je toch de juiste koers. En als er mist opkomt – vaak in voorjaar en herfst, als het verschil tussen water- en luchttemperatuur groot is – raak je zonder kompas snel je richtingsgevoel kwijt.

Zeekaart of topografische kaart?

Langs de kust en op grote meren kun je kiezen uit twee soorten kaarten. Zeekaarten geven zeer goede informatie over het water: boeien, bakens, vuurtorens en vaargeulen staan duidelijk aangegeven. Het land is nauwelijks weergegeven, op opvallende herkenningspunten zoals hoge heuvels of torens na, die vanaf zee zichtbaar zijn. Als kajakker vermijd je de vaargeulen in het vaarseizoen zo veel mogelijk, vanwege het risico op aanvaringen en steile hekgolven – maar waar ze lopen, zie je meestal toch al aan het bootverkeer.

Topografische kaarten tonen zowel water als land. Vaargeulen en sommige vuurtorens staan erop, maar minder duidelijk dan op een zeekaart. Het land is daarentegen veel gedetailleerder: hoogtes, gebouwen, grotere steigers, steile kusten en bos. De silhouetten van de eilanden zijn makkelijk te lezen omdat alle hoogteverschillen zijn weergegeven. Omdat je vanuit een kajak bijna altijd land in zicht hebt, geef ik de voorkeur aan de topografische kaart – maar de meningen verschillen. In een groep kun je beide meenemen.

In Zweden is de terreinkaart op schaal 1:50.000 (de "groene kaart") het nuttigst. De wegenkaart op 1:100.000 (de "blauwe kaart") toont minder, maar kan genoeg zijn langs kusten met weinig eilanden, zoals oostelijk Skåne, Blekinge, zuidelijk Småland en de kust van Halland. Zeekaarten zijn er in verschillende schalen, van overzichts- en kustkaarten tot gedetailleerde archipelkaarten op 1:50.000. Kaartenboeken voor de pleziervaart bevatten nuttige informatie, maar zijn onhandig in een kajak.

Welke kaart je ook kiest, leg hem voor je op het voordek in een waterdichte kaarthoes die aan de dekslijnen vastzit. Anders kan het kleinste windvlaagje kaart en hoes zo meenemen.

Handkompas of dekkompas?

Een los handkompas binnen handbereik van de kuip is vaak genoeg – bind het met een koordje vast aan een dekslijn, zodat je het niet kunt laten vallen. Veel peddelaars hebben ook een vast kompas op het voordek, dat vanaf de zitplaats goed afleesbaar moet zijn. Met het handkompas bepaal je op de kaart een koers, lees je het aantal graden af en houd je het dekkompas tijdens het peddelen op dat getal. Om niet constant naar het kompas te staren, kies je een herkenningspunt op de wal in je vaarrichting en peddel je daarnaartoe. Dat helpt ook om bij wind je evenwicht te houden. Een dekkompas maakt het allemaal eenvoudiger, geeft extra zekerheid bij mist en slecht weer en laat meteen zien als een windverandering je uit koers duwt – zonder dat je hoeft te stoppen met peddelen.

Zo bepaal je een kompaskoers

Oefen eerst op het land, zodat het snel gaat als je in de kajak zit en ook op andere dingen moet letten. Een plaatkompas bestaat uit twee delen: een doorzichtige grondplaat met een looprichtingspijl en parallelle lijnen, en een draaibaar kompashuis.

1. Leg de rand van het kompas langs de route op de kaart, met de looprichtingspijl van je start naar je bestemming.
2. Draai het kompashuis tot de lijnen in de bodem parallel lopen aan de meridianen (de noord-zuidlijnen) op de kaart en het noordteken van het huis naar het noorden op de kaart wijst. Controleer dit goed – wijst het zuidteken naar het kaartnoorden, dan zit je koers 180 graden fout en peddel je precies de andere kant op.
3. Lees het aantal graden af bij de afleesstreep als je het op een dekkompas wilt instellen.
4. Leg de kaart weg. Houd het kompas plat en draai jezelf – niet het huis – tot het rode uiteinde van de naald samenvalt met het noordteken in het huis.
5. De looprichtingspijl wijst nu de weg. Kies een herkenningspunt in die richting en peddel ernaartoe.

Checklist

• Kaart in een waterdichte kaarthoes, vast aan de dekslijnen, binnen lees- en grijpafstand
• Handkompas aan een kort koord, vastgebonden aan een dekslijn
• Optioneel: een vast dekkompas
• Telefoon of gps als reserve – verpakt in een droogzak
• Oefen het bepalen van een koers op het land voordat je het op het water nodig hebt

Dekslijnen voor je kaarthoes zitten standaard op een zeekajak, en een droogzak houdt je telefoon en reservekaart droog.

Tekst: Olle Persson